فلسفه قیام مختار

مـخـتار زمانی كه تصمیم بر نابودى قاتلان امام حسین(علیه السلام) گرفت، گفت: «دین ما به ما اجازه نمى‌دهد كه بگذاریم كسانى كه حسین(علیه السلام) را كشته‌اند در این دنیا، با امنیت و آسایش زندگى كـنـنـد، آنگـاه در حقیقت، من ناصر و خونخواه آل محمد(صلی الله علیه و آله) نیستم، بلكه كذّاب خواهم بود. براى دستیابى بر آن جانیان، از خدا كمك مى‌طلبم و خداى را سپاسگـزارم كـه مـرا شـمـشیرى بر سر آنان قرار داده و نیزه‌اى كه بر آنان وارد خواهد شد و انتقام گیرنده آنان كه حق اهل بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) را بگیرم و بر خداوند حق است كه آنان را كه دستشان به خـون اهـل بـیـت پیامبر آغشته شده به قتل برساند و آنان كه حق خاندان پیامبر را نادیده گـرفته‌اند خوار و ذلیل كند. پس آنان را به من معرفى كنید تا تعقیبشان كنم و ریشه آنان را بركنم.

مختار همه همت خود را براى این هدف مقدّس، كـه هـدف اصـلى قـیـام او بـود، بـه كـار برد.(1) موسى بن عامر مى‌گوید: «مختار فرمان داد كه قاتلان امام حسین(علیه السلام) را تعقیب كنید و مى‌گفت: بـه خدا قسم، آب و خوراك بر من ناگوار است تا این كه زمین را از لوث وجود آن ناپاكان پاك سـازم.»(2) بـنـابراین، عده‌اى به صورت گروهى و عده‌اى نیز فرد فرد به دست انتقام و عدالت سپرده شدند و به جزاى اعمال ننگین خود رسیدند.

امام حسین(علیه السلام) در آخرین لحظات حیات و زندگى، چشمهایش را باز كرد و به سوى آسمان متوجه شد و براى آخرین بار با پروردگار خود چنین راز و نیاز كرد:

اللهم متعالى المكان، عظیم الجبروت، شدیدالمحال، غنى عن الخلائق، عریض الكبریاء، قادر على ما تشاء، قریب اذا دعیت، محیط بما خلقت، قابل التوبه لمن تاب الیك، قادر على ما اردت، تدرك ما طلبت، شكور اذا شكرت، ذكور اذا ذكرت، ادعوك محتاجاً، و ارغب الیك فقیراً، و افزع الیك خائفاً، و آبكى مكروباً، و استعین بك ضعیفاً، اتوكل علیك كافیاً.

زینب کبری و ام کلثوم، دختران امیرالمومنین«ع»،همچنین فاطمه دختر امام حسین«ع» نیز جزء اسیران بودند و در کوفه و... سخنرانیهای افشاگر داشتند.

پس از واقعه تلخ عاشورا، رسالت سنگین بانوان کاروان حسینی آغاز گردید. آنان با وجود شرایط سخت جسمی و روحی، می بایست از اندیشه و کلام و احساس یاری گرفته و با خطبه های پرشور خویش، مردمی که در عمق نادانی به سر می بردند را از حقانیت راه امام حسین(علیه السلام) و مظلومیت ایشان آگاه سازند و به رهبری زینب(علیهاالسلام)، به نشر معارف اسلام و رساندن پیام شهیدان بپردازند تا اسلام را از هدم و زوال نجات بخشند.

اینجاست که به هدف والای امام حسین(علیه السلام) از همراه نمودن زنان و کودکان، با خویش پی می بریم.

شهید مطهری می فرمایند: ...« ابا عبدالله(علیه السلام) اهل بیت خودش را حرکت می دهد، برای اینکه در تاریخ رسالتی عظیم را انجام دهند. برای اینکه نقش مستقیمی در ساختن این تاریخ عظیم داشته باشند، اما با قافله سالاری زینب، بدون آنکه از مدار خودشان خارج شوند، از عصر عاشورا زینب(علیهاالسلام) تجلی می کند و از آن به بعد به او واگذار شده بود.»

وی از طایفه بنی تمیم و از جمله کسانی بود که به حسین بن علی علیهما السلام نامه برای آمدن به کوفه نوشته بود.

فرمانده نیروهای پیاده عمر سعد در کربلا. وی از طایفه بنی تمیم و از جمله کسانی بود که به حسین بن علی علیهما السلام نامه برای آمدن به کوفه نوشته بود. گرچه وی از چهره های معروف کوفه و در ابتدا از یاران علی (ع) بود و حضرت او را همراه « عدی بن حاتم » نزد معاویه فرستاد و در جنگ صفین هم در رکاب امیرالمؤمنین بود، لیکن در مسیر حرکت به سوی نهروان، همراه چند نفر دیگر سر از اطاعت آن حضرت بازتافتند و به خوارج پیوستن . علی (ع) از آینده او خبر داده بود و به او و عمرو بن حریث فرمود: به خدا قسم شما دو نفر با فرزندم حسین(ع) خواهید جنگید.(1) روز عاشورا نیز امام حسین (ع) در اولین سخنرانی مفصل خویش خطاب به کوفیان از او هم نام برد و در اتمام حجتی که با آنان داشت و سخنان او را قطع می کردند و گوش نمی دادند، از جمله فرمود :

« ... یا شَبثَ بنَ رِبعی وَ یا ... اَلَمْ تَکتُبُوا اِلَی اَنْ قَدْ اَینَعَتِ الثمارُ وَاخْضَر الجِنابُ وَ اِنما تَقْدِمُ عَلی جُنْدٍلَک مُجَندَة ؟ ... » (2) ای شبث بن ربعی و ... مگر شما به من ننوشتید که میوه ها رسیده و اطراف سر سبز است ، اگر بیایی لشکریانی مجهز برای تو آماده است؟

شبث بن ربعی از چهره های متلون تاریخ بود. هم در قتل حسین بن علی علیهما السلام شرکت داشت و پس از عاشورا مسجدی در کوفه تجدید بنا کرد، به شکرانه و خوشحالی از کشته شدن حسین (ع)، سپس همراه مختار، به خونخواهی حسین بن علی علیهما السلام پرداخت و رئیس پلیس مختار شد، سپس در کشتن مختار هم حضور داشت. پیشتر با سجاح (مدعی دروغین نبوت) همکاری داشت، مسلمان شد، برضد عثمان شورید، توبه کرد و از خوارج شد. به جای بیعت با علی (ع) با یک سوسمار بیعت کرد و می گفت با هم برابرند!(3) این مرد بد دل و خبیث، سرانجام در سن هشتاد سالگی در کوفه در گذشت .

پی نوشتها:

1-      معارف و معاریف ، ج 3 ، ص 1298 .

2-      انساب الا شراف ، ج 3 ، ص 188 ، بحارالانوار ، ج 45 ، ص 7 ( در بحار ، اسم او قیس بن اشعث آمده است ( .

3-      تنقیح المقال ، مامقانی ، ج 2 ، ص 80 .

وهب بن عبداللّه كلبى، جوان زيبا روى، نيك خوى، پرهيزكار، مؤمن و شجاع كوفى بود. وى كه در روز عاشورا بيست و پنج سال داشت و از داماديش هفده روز مى‏گذشت، پس از برير يا، عمر و بن مطاع به ميدان رفت و با بردبارى در برابر مشكلات، جنگ نيكو و نمايانى كرد. سپس به سوى مادرش قمر و همسرش، هانيه كه با او در كربلا بودند بازگشت و به مادرش گفت: آيا از من راضى شدى؟ گفت: من از تو خشنود نمى‏شوم مگر آنكه پيش روى حسين عليه السلام كشته شوى. همسرش به او گفت: تو را به خدا سوگند مرا به فراقت مبتلا مكن و دلم را به درد نياور. مادرش گفت: فرزندم! از تقاضاى همسرت روى گردان و به ميدان برو و در ركاب فرزند دختر پيامبرت بجنگ تا از شفاعت جدّش در روز قيامت بهره‏مند شوى. وهب به ميدان بازگشت نوزده سوار و دوازده پياده را به هلاكت رساند. هنگامى كه دو دستش قطع شد همسرش عمودى به دست گرفت و به سوى او آمد و گفت: پدر و مادرم به فدايت، در راه يارى پاكانِ حرم رسول خدا بجنگ! وهب مى‏خواست او را به خيمه برگرداند ولى همسرش گفت: هرگز مراجعت نمى‏كنم مگر اين كه همراهت كشته شوم. امام حسين عليه السلام فرمود:

جُزيُتْم مِنْ أَهْلِ بيتٍ خيراً إرْجعى إلى النساء يرحمك اللّه

‏از اهل بيت من جزاى خير بهره شما باد. خدا تو را رحمت كند به سوى زنها برگرد.

همسر وهب مراجعت كرد ولى وهب در ميدان ماند تا به فيض شهادت نايل گشت.

بنا به نقل فاضل دربندى از أبى مخنف، وهب، پنجاه تن را به هلاكت رساند.

سرانجام پس از آنكه هفتاد زخم بر وى وارد شد سرش را بريدند و نزد مادرش انداختند. مادر، خون از چهره‏اش پاك مى‏كرد و مى‏گفت:

«ستايش مخصوص خدايى است كه رويم را سفيد و چشمانم را به شهادت فرزندم در ركاب امام عليه السلام روشن كرد ... گواهى مى‏دهم كه يهود و نصارى و مجوس در كليسا و آتش خانه‏هاى خود از شما بهترند.»

آنگاه سر رابه سوى سپاه يزيد انداخت كه به يكى‏از سپاهيان يزيد اصابت كرد وبه هلاكت رسيد.

خوارزمى گويد: غلام شمر به فرمان او، مادر وهب را به شهادت رساند.

به گفته برخى از مورّخان، وهب و همسر و مادرش نصرانى بودند و در راه كربلا در ثعلبيه به دست امام حسين عليه السلام مسلمان شدند. در روز عاشورا به هنگام نبرد، بيست و چهار پياده و دوازده سوار را به هلاكت رساند. او را اسير كرده و نزد عمر بن سعد آوردند. عمر سعد فرمان داد گردنش را زدند و سرش را به سوى لشكر امام عليه السلام انداختند.

مادر وهب آن را برداشت و بوسيد و با عمود خيمه، يك و به قولى دو تن را به هلاكت رساند و به فرمان امام عليه السلام از معركه خارج شد.

وهب در حال مبارزه چنين رجز مى‏خواند:

انْ تُنْكُرونى فَأنَا ابْنُ الكلبِّ             سَوْفَ تَروَنى و تَرَوْنَ ضَرْبِى‏

وَ حَمْلَتِى و صَولَتى فى الحَرْبِ             ادْرِكُ ثَأْرِى بَعْدَ ثَأْرى صَحْبى‏

الْكَرْبَ امامَ الكربِ             لَيْسَ جِهادى فِى الْوَغى بالْلَعْبِ‏

اگر مرا انكار مى‏كنيد پس [بدانيد كه‏] من پسر كلب هستم. به زودى من و ضربتم، حمله و هيبتم را در جنگ خواهيد ديد. پس از خونخواهى يارانم، انتقام خود را مى‏گيرم. در مقابل سختى مشقت را [از خود] دور مى‏كنم. «كوشش من در اين نبرد بازى و شوخى نيست».

إِنّى زَعيمٌ لكِ امّ وهبٍ             بِالطَّعن فِيِهمْ تارَةً و الضَرْبِ‏

ضَرْبَ غُلامٍ مُوقِنٍ بالرَّبِّ             حتّى يَذوقَ الْقَومَ مُرّ الحرَبِ‏

انّى امْرؤٌ ذُوَمّرةٍ وَ غَضَب             حَسْبى إِلهى مِنْ عَليم حَسَبى

«اى امّ وهب با زدن نيزه و شمشير از تو نگهدارى مى‏كنم. ضربه زدنِ نوجوانى كه به پروردگار يقين دارد. تا اينكه [آن‏] قوم طعم تلخ جنگ را بچشد. همانا من مردى استوار و خشمناكم. خداى دانا مرا بس و كافى است.»

   اما درباره حضور این زنان در حادثه عاشورا بیشتر به محور  "پیام رسانى" باید اشاره کرد . البته جهات دیگرى نیز وجود داشت که فهرست وار به آنها اشاره مى ‏شود که هر کدام مى ‏تواند به عنوان " درس عبرت" مورد توجه باشد:
ـ مشارکت زنان در جهاد: شرکت در جبهه پیکار و همدلى و همراهى با نهضت مردانه امام حسین(ع) و مشارکت در ابعاد مختلف آن از جلوه‏هاى این حضور است. چه همکارى طوعه در کوفه با نهضت مسلم، چه همراهى همسران برخى از شهداى کربلا، چه حتّى اعتراض و انتقاد برخى همسران سپاه کوفه به جنایت هاى شوهران شان مثل زن خولى.
- آموزش صبر: روحیه مقاومت و تحمل زنان به شهادت ها در کربلا درس دیگر نهضت بود. اوج این صبورى و پایدارى در رفتار و روحیات زینب کبرى(ع) جلوه ‏گر بود.
ـ پیام رسانى: افشاگری هاى زنان و دختران کاروان کربلا چه در سفر اسارت و چه پس از بازگشت به مدینه پاسدارى از خون شهدا بود. سخنان بانوان، هم به صورت خطبه جلوه داشت، هم گفتگوهاى پراکنده به تناسب زمان و مکان.